Ziekte van Parkinson

Wat is de ziekte van Parkinson?

De ziekte van Parkinson is een progressieve neurologische aandoening die ontstaat door het afsterven van dopamine-producerende hersencellen in de substantia nigra. Deze degeneratie van zenuwcellen leidt tot een tekort aan dopamine, een neurotransmitter die essentieel is voor de controle van bewegingen en coördinatie.

De belangrijkste symptomen van Parkinson omvatten tremor (beven) in rust, bradykinesie (traagheid van bewegingen), rigiditeit (spierstijfheid) en posturale instabiliteit. De ziekte verloopt in verschillende stadia, waarbij symptomen geleidelijk verergeren en uitbreiden. In vroege stadia zijn symptomen vaak eenzijdig, terwijl in latere stadia beide lichaamshelften worden aangetast.

Parkinson beïnvloedt het dagelijks leven aanzienlijk. Patiënten ervaren moeilijkheden met lopen, schrijven, aankleden en andere dagelijkse activiteiten. Ook niet-motorische symptomen zoals depressie, slaapstoornissen en cognitieve problemen komen frequent voor. In Nederland lijden ongeveer 55.000 mensen aan de ziekte van Parkinson, met jaarlijks zo'n 4.000 nieuwe diagnoses.

Medicijnen voor bewegingssymptomen

Levodopa/Carbidopa combinaties

Levodopa blijft de gouden standaard in de behandeling van Parkinson. Bekende preparaten zijn Sinemet en Duodopa. Levodopa wordt in de hersenen omgezet naar dopamine, terwijl carbidopa voorkomt dat levodopa al in de rest van het lichaam wordt afgebroken. Deze combinatie verbetert effectief tremor, stijfheid en traagheid van bewegingen.

Dopamine-agonisten en andere medicatieklassen

Dopamine-agonisten zoals pramipexol, ropinirol en rotigotine bootsen de werking van dopamine na. Deze medicijnen worden vaak gebruikt bij jongere patiënten of in combinatie met levodopa. MAO-B remmers (selegiline, rasagiline) remmen de afbraak van dopamine, terwijl COMT-remmers (entacapone, tolcapone) de werking van levodopa verlengen.

Behandelstrategie

De medicijnkeuze hangt af van verschillende factoren:

• Leeftijd van de patiënt en ernst van symptomen
• Stadium van de ziekte en dominante symptomen
• Mogelijk bijwerkingen en individuele respons
• Combinatietherapie voor optimale symptoomcontrole

Jongere patiënten starten vaak met dopamine-agonisten, terwijl ouderen meestal direct levodopa krijgen vanwege betere verdraagzaamheid en effectiviteit.

Medicijnen voor niet-motorische symptomen

Antidepressiva voor stemmingsstoornissen

Depressie en angststoornissen komen vaak voor bij mensen met de ziekte van Parkinson. SSRI-antidepressiva zoals sertraline en citalopram zijn veelgebruikte eerstekeusmiddelen. Deze medicijnen hebben minimale interactie met Parkinson-medicatie en kunnen de stemming effectief verbeteren.

Slaapmedicatie en andere symptomen

Slaapproblemen zijn een veelvoorkomend probleem bij Parkinson-patiënten. Melatonine wordt vaak als eerste optie voorgeschreven vanwege het veilige profiel. Voor ernstige slapeloosheid kunnen kortdurend benzodiazepines worden overwogen. Obstipatie wordt behandeld met laxantia zoals macrogol of lactulose.

Beschikbare opties in Nederland

Voor cognitieve problemen bij gevorderde Parkinson kan rivastigmine (Exelon) worden voorgeschreven. Orthostatische hypotensie wordt behandeld met fludrocortison of midodrine. In Nederlandse apotheken zijn zowel merkpreparaten als generieke alternatieven verkrijgbaar:

• Antidepressiva: Zoloft® (sertraline), Cipramil® (citalopram)
• Slaapmiddelen: Melatonine (diverse merken)
• Laxantia: Movicolon® (macrogol), Duphalac® (lactulose)

Bijwerkingen en medicijnbeheer

Veelvoorkomende bijwerkingen per medicijngroep

Levodopa kan misselijkheid, duizeligheid en hallucinaties veroorzaken, vooral bij aanvang van de behandeling. Dopamine-agonisten zoals pramipexol en ropinirol kunnen impulsstoornissen, slaperigheid overdag en been- of voetödeem veroorzaken. COMT-remmers kunnen diarree en oranje verkleuring van urine geven.

Motorische complicaties

Na langdurig levodopa-gebruik kunnen dyskinesias (onwillekeurige bewegingen) en motorische fluctuaties optreden. Dit betekent dat de werking van medicatie korter wordt en patiënten 'on-off' perioden ervaren. Aanpassing van dosering en toevoeging van andere medicijnen kan deze problemen verminderen.

Belangrijk medicijnbeheer

Timing van medicijninname is cruciaal bij Parkinson. Belangrijke aandachtspunten zijn:

• Levodopa bij voorkeur op lege maag innemen
• Regelmatige tijdstippen aanhouden
• Vermijd plotseling stoppen van medicatie
• Let op interacties met antipsychotica en metoclopramide

Ondersteunende therapieën en hulpmiddelen

Fysiotherapie en oefenprogramma's

Fysiotherapie speelt een cruciale rol bij het behouden van mobiliteit en het vertragen van symptoomverergering. Regelmatige oefeningen helpen bij het verbeteren van balans, coördinatie en spierkracht. Nederlandse fysiotherapeuten bieden gespecialiseerde programma's zoals LSVT BIG therapy aan.

Ergotherapie en dagelijkse activiteiten

Ergotherapeuten helpen bij het aanpassen van de woonomgeving en het aanleren van technieken voor dagelijkse bezigheden. Dit omvat hulp bij aan- en uitkleden, koken en persoonlijke verzorging om de zelfstandigheid zo lang mogelijk te behouden.

Logopedie voor spraak- en slikproblemen

Spraak- en slikproblemen komen vaak voor bij de ziekte van Parkinson. Logopedisten bieden specifieke therapieën zoals de Lee Silverman Voice Treatment (LSVT LOUD) om de stemkwaliteit en spraakduidelijkheid te verbeteren.

Aanvullende ondersteuning

Voedingssupplementen zoals co-enzym Q10, vitamine D en omega-3 vetzuren kunnen ondersteunend werken. Daarnaast zijn er diverse hulpmiddelen beschikbaar zoals looprekken, aangepast bestek en speciale kleding om het dagelijks leven te vergemakkelijken.

Praktische informatie en begeleiding

Vergoeding door zorgverzekeringen

De meeste medicijnen voor de ziekte van Parkinson vallen onder de basisverzekering en worden volledig vergoed. Fysiotherapie, ergotherapie en logopedie zijn ook grotendeels gedekt, vaak na verwijzing van de huisarts of neuroloog. Voor aanvullende hulpmiddelen kan een eigen bijdrage gelden.

Rol van de apotheker bij medicijnbegeleiding

Uw apotheker speelt een belangrijke rol in de medicijnbegeleiding. Zij kunnen adviseren over inname-tijdstippen, mogelijke bijwerkingen en wisselwerkingen. Bij vragen over medicijnen of bijwerkingen kunt u altijd contact opnemen met uw apotheek voor persoonlijk advies.

Wanneer contact opnemen met behandelend arts

Neem contact op met uw arts bij nieuwe symptomen, plotselinge verergering, ernstige bijwerkingen van medicatie, of wanneer medicijnen minder effectief lijken. Ook bij vragen over medicatie-aanpassingen is medisch overleg essentieel.

Ondersteuning en informatiebronnen

In Nederland zijn verschillende organisaties actief voor Parkinson-patiënten:

• ParkinsonNet - netwerk van gespecialiseerde zorgverleners
• Parkinson Vereniging Nederland - patiëntenorganisatie met lokale afdelingen
• Parkinson Café's - informele bijeenkomsten voor uitwisseling
• Online platforms zoals parkinson.nl voor actuele informatie

Voor mantelzorgers is het belangrijk om ook zelf ondersteuning te zoeken en gebruik te maken van respijtzorg mogelijkheden.